Branko Tošović

 

 

Morfema

 

 

Svaka riječ ima svoju strukturu, svoje sastavne dijelove, koje nazivamo morfemama.  

 

Morfema je (1) najmanja značenjska jednica, odnosno (2) najmanja jedinica jezika za gramatičkom funkcijom. Ona se ne može dalje cijepati na semantički manje dijelove.

 

Postoje dvije osnovne vrste morfema: korijen (korijenska morfema) i afiks.

 

Korijen jeste nosilac značenja što pripada samo toj riječi (takvo značenje nazivamo leksičkim značenjem). Korijen je, dakle, morfema koja prenosi leksičko značenje.

 

Afiksi su morfeme koje dolaze ispred ili iza korijenta i nose gramatičko značenje. Drugim riječima, afiksi se dodaju korijenu i unose dopunske nijanse u značenje (dopunska značenja svojstvena široj grupi riječi nazivaju se gramatičkim značenjem).

 

MORFEMA

KORIJEN

AFIKS

OSNOVA

FORMANT

© Branko Tošović

Afiksi se dijele na prefikse, prefiksoide, sufikse, sufiksoide, nastavke, intikse i postfikse.

AFIKS

NASTAVAK

PREFIKS

SUFIKS

POSTFIKS

INFIKS

PREFIKSOID

SUFIKSOID

ZAVRŠETAKD

© Branko Tošović

Prefiksi predstavljaju morfeme koje se nalaze ispred korijena, npr. pročitati, od-govoriti, na-pisati.

 

Prefiksoid je element koji vrši službu prefiksa; koji je liči na prefiks, ali to nije, Oni predlavljaju prvi dio složenica i mogu se naći ispred riječi bilo koje riječi, ostajući samostalnim. Npr. auto- u riječima auto-matski, auto-matizam, Kao izraz koristi se poluprefiks.

 

Pod sufiksima  podrazumijevamo morfeme koje stoje iza korijena: kuć-ica, rad-nik.

 

Sufiksoid je element tvorbe riječi koji se razvio iz neke samostalne riječi i koji se od nje razlikuje obrazovanjem derivacionog niza . Takva riječ  djelimično gubi svoju semantičku vrijednost (samostalnost) pa se približava sufiksu, ali nikako ne postaje pravi sufiks. Npr. praznoslovlje, jezikoslovlje, krasnoslovlje, prirodoslovlje, rodoslovlje, bogoslovlje. Ponekad s enaziva polusufiks.

 

U riječi razlikujemo nastavak (fleksiju), koji većinom ne unosi promjenu u leksičko značenje riječi, već služi da se izrazi gramatičko značenje, odnosno da se data riječ dovede u sintaksičku vezu sa drugim riječima:

Učenici čitaju knjigu.

 

Infiksi su dijelovi riječi koji nemaju samostalnog značenja, nisu tvorbeno sredstvo, već služe kao svojevrstan umetak između korijena i (1) drugog korijena, (2) sufiksa, (3) nastavka, npr. -o- u grom-o-bran,  -ev- u put-ev-i. Ponekad se koristi izraz interfiks.

 

Postfiksima nazivamo afikse koji stoje iza nastavka. Oni su samostalniji u odnosu na nastavke i predstavljaju  dio koji obično postoji kao posebna riječ, najčešće kao riječca (čestica), npr. reci-de.

Završetak je predstavlja završni dio  riječi,  bez obzira na njegovu morfološku suštinu. To može biti krajnji fonem, slog, dio osnove + nastavak i sl.  Npr. imenice vrijeme, sjeme, tjeme, breme, vime imaju isti zavrüetak -me. Tako imenice sa završetkom -am, -alj, -an, -anj, -ar imaju dugu množinu: pojam pojmovi, češalj  češljevi, ovan  ovnovi, bubanj   bubnjevi, tigar   tigrovi

 

Tvorba imenica

 

Od svih vrsta riječi imenice imaju najrazlicitiji način obrazovanja. One se tvore na nekoliko načina:

        1. sufiksacijom,

        2. prefiksacijom,

        3. sufiksacijom i prefiksacijom,

        4. udvajanjem osnova,

        5. odbacivanjem krajnje morfeme,

        6. abrevijacijom,

        7. supstantivizacijom.

 

Sufiksacija predstavlja obrazovanje riječi dodavanjem sufiksa korijenu ili osnovi. Za obrazovanje imenica koristi se velik broj sufiksa. Tako nastaju imenice za označavanje lica (učiti učitelj, fizika fizičar, Bosna → Bosanac, brada bradonja, naslijediti nasljednik, Pariz Parižanin; student studentkinja/studentica, učitelj učiteljica), apstraktnog pojma (svež → svežina, lirski lirizam), predmeta (vino vinograd, regulisati/regulirati regulator), subjektivnog stava (kuća → kućica, šuma šumica, ulica uličica) itd.

 

Prefiksacija označava dodavanje prefiksa korijenu ili osnovi. Ovakvim načinom tvorbe rijetko nastaju imenice (prefiksacija je više karakteristična za glagole). Dodavanjem prefiksa dobijaju se imenice koje izražavaju suprotnost i negaciju (antipatija, antitijelo, demobilizacija, zajedništvo (saučastnik, koautor), visok stepen osobine (ekstraklasa, supercijena), obratan proces (reorganizacija), lažnost (pseudonauka), zamjenu (prorektor) i sl.

 

Prefiksacija i sufiksacija podrazumijevaju istovremeno dodavanje prefiksa i sufiksa ili prelazak prijedloga u prefiks: nesanica, saradnik i dr.

 

Slaganje osnova nastaje kada se spoje dvije osnove u jednu riječ: samokritika, usisivač itd.

 

Odbacivanje krajnje morfeme ili nulta sufiksacija predstavlja način tvorbe imenica pri kome se odbucuje krajnja morfema glagola i pridjeva (uz moguće fonološke promjene): zahvatiti zahvat.

 

Abrevijacija označava nastajanje imenice iz sintagme. To su, u stvari, skraćenice tipa: komsomol (od Kommunističeskij soюz molodeži) i sl.

 

Supstantivizacija podrazumijeva način tvorbe imenica putem prelaska pridjeva i participa u imenice: dežurni.

 

U B/K/S-u se često i slobodno upotrebljavaju augmentativi i pejorativi (ružne ili pogrdne riječi nastala dodavanjem različitih sufiksa) od vlastitih imenica: Marketina (od Marko), Sanjetina (Sanja), Nikoletina (Nikola), Smiljetina (Smilja) i sl. Za tvorbu augmentativa najčešće se koristi sufiks -in(a).  

 

 

Öesto se susreću deminutivi: hljebić, glasić, kućica, listić, potočić, džepić, ekserčić, kišica, sestrica, kćerčica, knjižica, nožica, mrežica, kartica, tatica, djedica, ženica, mamica, ogledalce.

 

 

Dio primjenljivih riječi  koji se dobija odbijanjem nastavaka naziva se osnova. Dakle, ono što ostaje kada se odbije nastavak (postfiks), što se u oblicima date riječi  ne mijenja, čini osnovu.

 

PREFIKS

INFIKS

SUFIKS

(POSTFIKS)

nastavak

osnova

© Branko Tošović

KORIJEN

Obavezni dio osnove je korijen. Osnova i korijen se podudaraju u neizvedenim riječima, npr. grad, žena, selo.  

 

Kod reči sa deklinacijom (imenica, imeničkih zamenica, pridjeva, pridevskih zamjenica,  brojeva jedan, dva, tri i četiri, rednih i zbirnih brojeva osnovu dobijamo odbijanjem nastavka u genitivu jednine. Npr. student-a, olovk-e, sel-a.

 

Riječi sa konjugacijom (glagoli) imaju  dvije osnove – prezentsku i infinitivnu (aorisku).

Prezentska osnova  se dobija odbijanjem nastavka 1. lica množine prezenta -mo: čita-mo.

Infinitivna (aoriska) osnova dobija se odbijanjem nastavka za 1. lice jednine aorista: nosi-h.

 

Osnova sa jednim sufiksom nazivam se primarnom, a sa dva sekundarom, a sa tri tercijalnom.

 

 

 

Neke morfeme mogu služiti za obrazovanje oblika, a druge za tvorbu riječi. Prve su  obličke (gramatičke), druge tvorbene. Obličke morfeme su, prije svega, nastavci, infiksi i gramatičke osnove,  a tvorbene korijenske morfeme i različiti afiksi.

MORFEMA

OBLIČKA

TVORBENAAFIKS

obrazuje morf. oblik

© Branko Tošović

obrazuje riječ

Morfema koja nema formalni izraz nazivam se nultom (takav je nulti nastavak -Ř u nominativu imenica muškog roda tipa student, rječnik).

Izraz morfeme predstavlja morf. Različiti morfi nazivaju se alomorfi (često se morf i alomorf tumače kao sinonim). Npr. u oblicima reći, reknem, rečeš, reci imamo četiri alomorfa (re-, rek-, reč-, rec-) istog morfa, odosno morfeme.

Alomorfi mogu da obrazuju gramatičke dublete tipa -og i -oga: lijep-og – lijep-oga.

Afiksni morfem koji služi za obrazovanje osnove naziva se tematskom morfemom (npr. -er- u mat-er-i).

Treba razlikovati morfeme i slogove: morfeme se dobijaju cijepanjem rijači na najmanje značenjske jedinice, a slogovi se dobijaju cijepanjem riječi na najmanje izgovorne odsječke. Up. drugarski  –  morfeme: drug-ar-sk-i, slogovidru-gar-ski.

 

 

Morfemika

 

Dio morfologije koji proučava prirodu, sastav, strukturu i distribuciju  morfema naziva se morfemika.

 

Morfološka analiza

 

Razmatranje i tumačenje riječi i oblika prema njihovoj pripadnosti određenoj vrsti riječi (imenicama, pridjevima, glagolima, veznicima i sl.), njihovoj promjenljvosti (deklinaciji i konjugaciji) i drugim morfološkim vrijednostima naziva se morfološkom analizom.

 

Morfemska analiza

 

Razmatranje riječi i oblika prema prirodi, sastavu i strukturi morfema, odnosno izdvajanje minimalnih značenjskih dijelova u riječima i oblicima naziva se morfemskom (morfematskom) analizom.

 

Stanojčić/Popović 1992   Barić i dr. 1985 Srpskohrvatski jezik 1972   Simeon 1969