Uni Graz > Geisteswissenschaftliche Fakultät > Institut für Slawistik
 
Font size:      

Die vergleichende Analyse der semantisch-derivativen Kategorie der Aktionsarten in den slawischen Sprachen

Studium porównawcze nad kategorią semantyczno-słowotwórczą Aktionarten w językach slowiańskich

(Ministerium Nauki i Szkolnictwa Wyższego, N104012 31/0898) 2006-2009

Projektübersicht

Projektleitung
O. Univ. Prof. Dr. Jadwiga Stawnicka Univerzitet Sląsk (Schlesische Universität) Katowice (Polen)
O. Univ. Prof. Dr. Branko Tošović Universität Graz Graz (Österreich)
Projektübersicht
Tytuł projektu Studium porównawcze nad kategorią semantyczno-słowotwórczą Aktionsarten w językach słowiańskich
Dyscyplina naukowa Językoznawstwo N 104
Planowany okres realizacji projektu 30 miesięcy
Liczba wykonawców projektu 2
Słowa kluczowe: Aktionsarten (rodzaje czynności), semantyka czasownika, języki słowiańskie, przekład

Kurzbeschreibung des Projekts

Przedmiotem badań jest kategoria semantyczno-słowotwórcza rodzajów akcji (Aktionsarten) w języku rosyjskim i ich polskie, bośniackie, chorwackie i serbskie odpowiedniki tłumaczeniowe. Wybrano dwa kierunki postępowania badawczego. Z jednej strony zmierza się do ustalenia i sklasyfikowania Aktionsarten w języku rosyjskim, po czym do skonfrontowania tej klasyfikacji z podobną klasyfikacją w pozostałych badanych językach (polskim, bośniackim, chorwackim i serbskim) w celu określenia różnic i podobieństw w zapełnianiu ‘pustych' miejsc w schemacie wypełnionym materiałem rosyjskim lub możliwości uzupełnienia tego schematu. Drugi kierunek postępowania badawczego zmierza do wyznaczenia odpowiedników tekstowych rosyjskich Aktionsarten w badanych językach w oparciu o korpus materiałowy zawierający współczesne rosyjskie teksty artystyczne i ich przekłady na badane języki. Kierunek ten obejmuje także badania, dla których język rosyjski jest językiem przekładu (tj. ukierunkowanie polsko-rosyjski, bośniacko-rosyjskie, chorwacko-rosyjskie i serbsko-rosyjskie). Projekt ten będzie się realizował w dwóch etapach. Etap I zostanie sfinalizowany pierwszą częścią monografii poświęconej charakterystyce czasownikowej kategorii semantyczno-słowotwórczej Aktionsart w języku rosyjski, polski, bośniackim, chorwackim i serbskim ze wskazaniem podobieństw i – szczególnie - różnic w budowie tej kategorii w analizowanych językach. Na drugim etapie zostanie opracowane zagadnienie zbadania możliwości przekładowych rosyjskich czasowników kategorii Aktionsarten na język bośniacki, chorwacki, serbski i polski.

Rezultaty badań mogą być wykorzystane w praktyce translatorskiej i leksykograficznej. Badany materiał może okazać się przydatny nie tylko dla studentów studiujących specjalności slawistyczne w Polsce i Austrii, ale i dla neofilologów interesujących się zagadnieniami aspektologicznymi oraz dla wszystkich nauczycieli i uczących się języka rosyjskiego, polskiego, bośniackiego, chorwackiego i serbskiego. Efektem badań będą artykuły dotyczące badanej tematyki oraz dwutomowa monografia poświęcona charakterystyce kategorii Aktionsarten w badanych językach oraz możliwości przekładowych z języka rosyjskiego na badane języki słowiańskie oraz z tychże języków na język rosyjski.

Autorzy projektu stawiają przez sobą dwa cele. Pierwszy z nich to charakterystyka kategorii semantyczno-słowotwórczej Aktionsarten w wybranych językach słowiańskich: rosyjskim, polskim, bośniackim, chorwackim i serbskim. Cel drugi – to zbadanie możliwości przekładowych rosyjskich Aktionsarten na język bośniacki, chorwacki, serbski i polski w ramach badań kategorią semantyczno-słowotwórczą Aktionsarten w językach słowiańskich oraz z każdego z badanych języków na język rosyjski. Kierownikiem projektu jest dr hab. Jadwiga Stawnicka z Instytutu Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Śląskiego odpowiedzialna za opracowanie tematów szczegółowych: Sposoby wyrażania Aktionsarten w języku rosyjskim i polskim oraz Sposoby przekładu Aktionsarten z języka rosyjskiego na polski (oraz z polskiego na rosyjski). W projekcie uczestniczy prof. dr hab. Branko Tošowić z Instytutu Slawistyki Uniwersytetu w Graz (Austria) odpowiedzialny za opracowanie tematów szczegółowych: Sposoby wyrażania Aktionsarten w języku rosyjskim, bośniackim, chorwackim i serbskim oraz Sposoby przekładu Aktionsarten z języka rosyjskiego na język bośniacki, chorwacki i serbski (oraz z badanych języków na język rosyjski). Aktionsarten obejmują czasownikowe formacje dewerbalne zawierające formanty modyfikujące znaczenia czasowników bazowych w punktu widzenia charakterystyk temporalnych i kwantytatywnych (intensywności / efektywności akcji oraz dyskretności / nieciągłości).

Problem pierwszy to ustalenie sposobów modyfikacji akcji podstawowej w derywatach czasownikowych w każdym z badanych języków. Formanty modyfikacyjne łącząc się z podstawami werbalnymi precyzują znaczenie czasownika podstawowego (nie zmieniając go), wnosząc charakterystyki sposobu przebiegu akcji (np. stopnia intensywności, ustosunkowań subiektowo-obiektowych, długości trwania interwału temporalnego wypełnionego akcją, gruntowności realizacji akcji). Po sporządzeniu rejestru Aktionsarten w każdym z badanych języków na podstawie źródeł leksykograficznych, czasowniki zostaną scharakteryzowane według przynależności do poszczególnych grup oraz charakteru formantu słowotwórczego w każdej grupie.

Na etapie drugim celem naszym będzie zbadanie możliwości przekładowych rosyjskich Aktionsarten na język rosyjski, bośniacki, chorwacki, serbski i polski . Efektem badań będą artykuły dotyczące badanej tematyki oraz dwutomowa monografia poświęcona charakterystyce kategorii Aktionsarten w badanych językach oraz możliwości przekładowych z języka rosyjskiego na badane języki słowiańskie oraz z badanych języków na język rosyjski. W tym celu należy zebrać przykłady z rosyjskiej literatury pięknej oraz z tekstów tłumaczonych na badane języki różnych tłumaczy i na tej podstawie ustalić ekwiwalenty tekstowe czasowników należących do Aktionsarten . Na tej podstawie można orzekać o strategiach translatorskie w przekładzie rosyjskich Aktionsarten na badane języki słowiańskie. Efektem badań będą artykuły z zakresu badanej problematyki oraz dwutomowa monografia: Tom I Aktionsarten w językach słowiańskich (na materiale języka rosyjskiego, polskiego, bośniackiego, chorwackiego i serbskiego).; Tom II Strategie translatorskie w przekładzie rosyjskich Aktionsarten na język polski, bośniacki, chorwacki i serbski).

Badania porównawcze kategorii Aktionsarten w językach słowiańskich nie były podejmowane na szerszą skale (autorzy dokonają przeglądu stanowisk badaczy na ten temat). Odczuwa się brak opracowań dotyczących porównania różnic i podobieństw w zakresie środków wyrażania tej kategorii oraz badań nad możliwościami przekładowymi w zakresie języków słowiańskich. Rezultaty badań mogą być wykorzystane w praktyce translatorskiej i leksykograficznej. Badany materiał może okazać się przydatny nie tylko dla studentów studiujących specjalności slawistyczne w Polsce i Austrii, ale i dla neofilologów interesujących się zagadnieniami aspektologicznymi oraz dla wszystkich nauczycieli i uczących się języka rosyjskiego, polskiego, bośniackiego, chorwackiego i serbskiego.

Przy ustalaniu zasobów badanej kategorii w każdym z języków bazą materiałową będą słowniki ogólne (objaśniające i wielojęzyczne) współczesnego języka. Przykłady użyć opisywanych czasowników stanowią podstawę materiału ilustrującą prezentowane rozważania. Autorzy korzystać będą także z zasobów bibliotek wirtualnych oraz z korpusów tekstowe przy użyciu poszukujących programów komputerowych. Przy badaniu ekwiwalentów przekładowych wykorzystane zostaną dzieła współczesnej rosyjskiej literatury pięknej w tłumaczeniu na język polski, bośniacki, chorwacki, serbski oraz tłumaczenia z tych języków na język rosyjski.

Abstrahujemy od oceny artystycznej i literackiej jakości przekładu. Celem konfrontacji przekładowej będzie wskazanie ekwiwalentów rosyjskich Aktionsarten na różnych płaszczyznach językowych.

Charakterystyka par kontekstów języka oryginału i przekładu ma wskazać również możliwości, kiedy znaczenia sposobu modyfikacji akcji podstawowej nie są wyrażane (tzw. transformacje przekładowe) . Autorzy postarają się odpowiedzieć na pytanie, czy istnieje związek miedzy wyborem strategii translatorskiej a przynależnością Aktionsarten do poszczególnych grup. Uzasadniając sposób istnienia w każdym z badanych języków kategorii semantyczno-słowotwórczej Aktionsart musimy sobie zdawać sprawę z tego, że pozycja jej w badanych językach nie jest identyczna, a przy przekładzie na inny język używane są często odmienne środki wyrażania, które należy wyjawić, opracować i sklasyfikować.

Wykaz najważniejszej literatury

  1. Barnetová V., Běličová-Křížková H., Leška O., Skoumalová Z., Straková V., 1979: Русская грамматика 1. Academia Praha.
  2. Bogusławski A., 1997: Zagadnienie jednostek przekładowych. W: Współczesny język rosyjski. Konfrontacja przekładowa. Red. A. Bogusławski, J. Mędelska. Warszawa, s. 7 – 22.
  3. Cichońska M., 2004: S ł ownik konfronatyvny czasownik ó w polskich , bośniackich, chorwackich, serbskich. – Katowice : Gnome . – 166 s . Konfrontativni rječnik poljskih, bošnjačkih, hrvatski i srpskih glagola.
  4. Engel U., Mrazović P., 1986a: Kontrastive Grammatik Deutsch-Serbokroatisch / Herausgegeben von Ulrich Engel und Pavica Mrazović. – Mannheim – Novi Sad: Institut für deutsche Sprache – Philosophische Fakultät der Universität Novi Sad. – S. 1-930.
  5. Engel U., Mrazović P., 1986b: Kontrastive Grammatik Deutsch-Serbokroatisch / Herausgegeben von Ulrich Engel und Pavica Mrazović. – Mannheim – Novi Sad: Institut für deutsche Sprache – Philosophische Fakultät der Universität Novi Sad. – S. 931-1510.
  6. Gojmerac M., 1980: Glagolski vid u hrvatskom ili srpskom i njemačkom jeziku. – Zagreb: Filozofski fakultet.
  7. Grzegorczykowa R., Laskowski R., Wróbel H., red. 1984 (1998): Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. Warszawa.
  8. Haarmann H.: Prinzipielle Probleme des multilateralen Sprachvergleichs. Anmerkungen zur Methodik und Methodologie. Tübingen 1977.
  9. Hrvatska gramatika 1999: Barić, Eugenija; Hudečer, Lana; Koharović, Nebojša; Lončarić, Mijo; Lukenda, Marko; Mamić, Mile; Mihaljević, Milica; Šarić, Ljiljana; Švaćko, Vanja; Vukojević, Luka; Zečević, Vesna; Žagar, Mateo . Hrvatski jezični savjetnik / U redakciji izvršnog uredništva Lane Hudeček, Milice Mihaljević i Luke Vukojevića. – Zagreb: Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje – Pergamena – Školske novine. – 1660 s.
  10. Kątny A., 1994: Zu ausgewählten Aktionsarten im Polnischen und deren Entsprechungen im Deutschen. Rzeszów.
  11. Koller W., 1997: Einführung in die Übersetzungswissenschaft. Heidelberg.
  12. Menac A., 1965: Povezanost glagolskog vida i vremenskih konstrukcija u ruskom i hrvatskosrpskom jeziku. – W : Radovi Zavoda za slavensku filologiju (Radovi povodom 75. godine rođenja Josipa Badalića). – Zagreb. – Br. 7. – 107-117.
  13. Mikkelsen H. K., 1985: Vidska opozicija između aorista i imperfekta u srpskohrvatskom jeziku. – W: Naučni skup slavista u Vukove dane. – Beograd. – Br. XIV/2. – S. 67-73.
  14. Piernikarski C., 1969: Typy opozycji aspektowych czasownika polskiego na tle ogólnosłowiańskim Wrocław.
  15. Savić M., D. 1982: Aspektualnost i temporalnost u iskazivanju prošlosti i pretprošlosti u slovenskim i neslovenskim jezicima. – In: Linguistica. – XXII. – S. 191-204.
  16. Stawnicka J., 2002: Aktionsarten w języku rosyjskim i ich niemieckie translaty . Katowice.
  17. Stevanović M, 1970/I: Savremeni srpskohrvatski jezik (Gramatički sistemi i književnojezička norma): I – Uvod, Fonetika, Morfologija. – Beograd: Naučna knjiga. – 653 s.
  18. Stevanović M., 1970/II: Savremeni srpskohrvatski jezik (Gramatički sistemi i književnojezička norma): II – Sintaksa. – Beograd: Naučna knjiga. – 942 s.
  19. Stevanović M., 1976: Belićevo učenje o sintaksičkim sistemima glagolskih vremena, glagolskih načina i glagolskog vida. – W: Zbornik radova o Aleksandru Beliću. – Beograd: SANU, posebna izdanja. – God. CDXCVIII, Odeljenje jezika i književnosti. – Knj. 28. – S. 91-131.
  20. Topolinska Z., 1985: Iz problematike slovenskih inhoativa (odnos glagolskog vida i faze radnje). – W : Južnoslovenski filolog. – Beograd. – God. XLI. – S. 1-13.
  21. Tošović B., 1988 : Ruska gramatika u poređenju sa srpskohrvatskom. – Sarajevo: Svjetlost. – 427 s.
  22. Tošović B., 1995: Stilistika glagola. Stilistik der Verben. – Wuppertal: Lindenblatt. – 539 S.
  23. Wróbel, H., 1978: O zasadach opisu słowotwórczego polskich czasowników prefiksalnych. „Studia gramatyczne II”. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 105 – 119.
  24. Авилова Н.С., 1976: Вид глагола и семантика глагольного слова. Москва.
  25. Волохина Г. А., Попова З. Д., 1993: Русские глагольные приставки: семантическое устройство, системные отношения. Воронеж.
  26. Шелякин М.А., 1983: Категория вида и способа действия русского глагола. (Теоретические основы ). Таллин.
  27. Шелякин М. А., 1987: Способы дейстаия в поле лимитативности. В: Теория фукциональной грамматики. Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таскис. Ред. А. В. Бондарко. Ленинград, s . 63 - 85.
  28. O transformacjach w przekładzie rosyjskich Aktionsarten na język niemiecki J. Stawnicka: Aktionsarten w języku rosyjskim i ich niemieckie translaty. Katowice 2002.

HARMONOGRAM WYKONANIA PROJEKTU BADAWCZEGO – PLAN ZADAŃ

Lp. Nazwa zadania badawczego Termin rozpoczęcia*/zakończenia*/ zadania
12 3
1. ETAP I.
Opracowywanie części teoretycznej projektu: klasyfikacja znaczeniowa predykatów, podstawowe pojęcia aspektologiczne, znaczenia aspektowo-temporalne, para aspektowa sensu stricto i sensu largo , formacje czasownikowe modyfikacyjne i mutacyjne .
I spotkanie robocze w Graz
lipiec - grudzień 2006
2. ETAP II.
Opracowanie materiału leksykograficznego. Podział czasowników według grup uwarunkowanych typem modyfikacji znaczeniowej czasownika bazowego. Ustalenie rejestru Aktionsarten w badanych językach i ich klasyfikacja. Zapoznanie się w literaturą przedmiotu obszaru niesłowiańskiego
II i III spotkanie robocze Katowice, Graz
styczeń – czerwiec 2007
3. ETAP III.
Praca z korpusami komputerowymi i tekstami przekładowymi. Ustalanie korpusu przekładowego, poszukiwania ekwiwalentów przekładowych w każdym z badanych języków.
Przygotowanie I tomu monografii do druku
IV i V spotkanie robocze Katowice
lipiec – grudzień 2007
4. ETAP IV.
Konfrontowanie wyników badań, ustalanie podobieństw i różnic międzyjęzykowych w zakresie klasyfikacji Aktionsarten. Charakterystyka strategii translatorskich.
VI spotkanie robocze Graz
styczeń – czerwiec 2008
5. ETAP V.
Przygotowanie II tomu monografii do druku.
Druk monografii
lipiec - grudzień 2008